Hs. Thysius (1595-1630) gedigitaliseerd!

De Vrolijke Plug heeft het grote genoegen u een nieuw digitaal kleinood aan te mogen bieden, een transcriptie van het oudste Noord-Nederlandse handschrift met populaire muziek: het Luithandschrift van Thysius.

Heel wat mensen hebben in de loop der tijd hun naam aan dit handschrift verbonden: het werd rond 1600 samengesteld door Adriaan Joriszoon Smout, was rond 1650 eigendom van de rijke boekverzamelaar Johannes Thijs, werd rond 1885 door prof. J.P.N. Land overgezet in notenschrift en recentelijk tenslotte gedigitaliseerd door onze onvermoeibare hoftranscribent Ad Kwakernaat.

Afb.: 'Terra', Crispijn de Passe (I) & Maarten de Vos c. 1590 - 1600. Museum Boymans van Beuningen (collectie.boijmans.nl/nl/).

De artikelen van professor Land waren al enige tijd op de Lusthof te vinden, maar hierbij presenteren wij u de melodieën in modern notenschrift, in een reeks van digitale formaten, te weten pdf-, mp3-, abc-, xml- en myr-bestanden van alle melodieën, gebaseerd op de interpretatie van J.P.N. Land.

Alle bestanden zijn te vinden op de reeds bestaande pagina over het Handschrift van Thysius.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Aanvulling oktober 2021: De meeste bestanden kun je nu vinden in de volgende verzamelmap (in grote lijn chronologisch gesorteerd): Google Drive: Lusthof der Muziek.

J.P. Sweelinck (1562-1621): Variaties op volksmelodieën

Jan Pieterszoon Sweelinck (1562-1621) is een van de belangrijkste klassieke componisten uit de Nederlandse muziekgeschiedenis.
Hij schreef, zeer gebruikelijk in die tijd, nogal wat variaties, onder andere op volksmelodieën zoals 'Malle Symen', 'Engelse Fortuijn', 'Unter der Linden grüne' en 'Ick voer al over Rhijn'. Deze zijn alleen in handschriften bewaard gebleven, bijvoorbeeld in het Fitzwilliam Virginal Book.

Onderscheid tussen 'volksmuziek' en 'kunstmuziek' maakte men in Sweelincks tijd overigens nog niet; die scheiding - en dus ook het daaraan gekoppelde waardeoordeel - ontstond pas aan het eind van de 18e eeuw! (zie noot)

'Onder de Linde groene', een destijds zeer populaire melodie, werd ook door andere componisten bewerkt (zoals Nicolas Vallet en Jacob van Eyck); ook (en eerder) komt de melodie voor in The English Dancing Master (1651) van Playford en (later) in de Hollandse boerenliedjes en contredansen (nr. 841). Door de volkse afkomst en verschillende bewerkingen hebben muzikanten van divers pluimage zich aan dit repertoire gewaagd. Vergelijk deze drie prachtige versies van 'Unter der Linden grüne'- 'Onder een Linde groen'- 'All in a garden green':

'All in a garden green' (Sweelinck) door Dapper's Delight uit Amsterdam (blokfluit en concertina):

'Onder de Linde groene' (Nicolas Vallet) door Valéry Sauvage op luit 'Onder een Linde groen' (Sweelinck) door Ernst Stolz op virginaal en orgel: ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ - Noot: Matthew Gelbart (2007) The Invention of ‘Folk Music’ and ‘Art Music’: Emerging Categories from Ossian to Wagner. Cambridge University Press. - J.P. Sweelincks variaties op wereldlijke liederen zijn deels te vinden in het handschrift Fitzwilliam Virginal Book (waarin overigens niet 'Onder een Linde groen' - In modern notenschrift overgezet staan ze in deel 1 van de Complete werken, hier en anders hier als pdf te vinden (de pdf is zo groot dat het lastig bladeren is, maar gelukkig staat er een inhoud achterin). - Wikipedia is een van de vele plekken waar een biografie van Sweelinck te vinden is. - De wereldomroep biedt een aardige oude radiouitzending over Sweelinck aan. - Ook bij de Concertzender kun je online heel wat van Sweelinck beluisteren.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Luithandschrift van Thysius (1595-1630)

~~~ NIEUW (nov. 2013): transcripties door Ad Kwakernaat in diverse digitale formaten! (zie onderaan deze pagina) ~~~

Dit handschrift uit de bibliotheek van verzamelaar Thysius is geschreven door Adriaen Smout ("den bekenden geestelijken woelwater Adriaan Joriszoon Smout, predikant te Amsterdam... Smout den vijand van Vondel..." aldus J.P.N. Land).

Het is het dikste luithandschrift ter wereld en een van de weinige uit Nederland. Het bevat Italiaanse dansen, bewerkingen van madrigalen, chansons, motetten, psalmen en Engelse, Franse en Nederlandse liederen en dansen. Smout had een bijzondere belangstelling voor muzikale volkscultuur en noteerde ook allerhande boerendansen en schunnige liedjes. Het bevat talloze unica.

Brande Champaigne - uit het luitboek van Thysius door Luthval


De muziek in het handschrift is genoteerd als luittablatuur: de 'notenbalken' stellen in werkelijkheid de snaren van het instrument voor en de tekens geven aan welke snaar waar (en wanneer) dient te worden ingedrukt. Dat leren lezen is geen sinecure, maar... de Vrolijke Plug heeft goed nieuws in petto!

Bladzijde uit het hs. Thysius

Het handschrift werd in 2009 in een prachtige facsimile heruitgegeven door de Nederlandse Luitvereniging, een lovenswaardige actie die echter door de lastig te ontcijferen luittablatuur de muziek niet voor het 'grote' publiek zal ontsluiten.

Ons grote geluk is dan ook dat (reeds halverwege de jaren tachtig van de 19e eeuw!) het handschrift de aandacht trok van een wetenschappelijke duizenpoot, prof. J.P.N. Land. Hij maakte er een gedegen studie van, transcribeerde de melodieën naar modern notenschrift en sorteerde ze op thema. Hij schreef er mooie dingen bij, zoals: De Luit dan, ofschoon door den regtzinnigen musicus van heden versmaad, zoozeer dat hij het veelal beneden zich acht, de rol die zij eenmaal vervuld heeft ernstig te onderzoeken, is eeuwenlang het speeltuig geweest, waaraan de keur der beschaafde wereld dezelfde beteekenis hechtte als die tegenwoordig aan den pianoforte wordt toegekend.

Luitspeler, Hendrik Terbrugghen (1588-1620)
(De luit was symbool van de welopgevoede klasse, maar deze heer hoeft toch hopelijk niet meer te rijden.)

Omdat Land zijn noeste arbeid in wetenschappelijke tijdschriften publiceerde dreigde ook zijn versie in de vergetelheid te raken, maar gelukkig biedt internet weer eens uitkomst, dit keer vooral via de onverwachte tussenkomst van de University of Michigan, die Land's werk op archive.org plaatste.

Ski56ppy: Lute music from Thysius ms. c. 1600

En zo is het nu weer vindbaar. Voor de duidelijkheid: Land publiceerde het handschrift in veertien afleveringen, verdeeld over zeven porties van 1885-1887. Dat vraagt enig zoekwerk van de gebruiker!
De onderwerpen van de afleveringen zijn:

1. Inleiding; Nederlandse wereldlijke liederen
2. Engelse liederen
----------
3. Franse liederen
----------
4. Zuid-Europese liederen
5. Geestelijke liederen
6. Kerkelijke composities
7. Zelfstandige luitmuziek
----------
8. Volksdanswijzen ("Inheemsche dansen")
9. Allemandes
10. Pavanes, pass'emezi
11. Galliardes en volta's
----------
12. Branles
13. Courantes
14. Overige dansen

De digitale transcriptie van Ad kwakernaat volgt de ordening van Land, verdeeld over drie delen:
Deel 1: Nederlandse, Engelse, Franse en Zuid-Europese liederen
Deel 2: geestelijke liederen, kerkelijke composities en zelfstandige luitmuziek
Deel 3: volksdansen, allemandes, pavanes, pass'emezi, galliardes, volta's, branles, courantes en overige dansen

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Gegevens

Aanvulling oktober 2021: Onderstaande koppelingen naar individuele bestanden op Dropbox en Google Drive werken niet meer. De meeste bestanden kun je nu vinden in de volgende verzamelmap (in grote lijn chronologisch gesorteerd): Google Drive: Lusthof der Muziek.

Adriaen Jorisz Smout (1595) [Het luitboek van Thysius], handschrift.
- Origineel: muzieknotatie in luittablatuur; interpretatie J.P.N. Land: omgezet naar moderne muzieknotatie, melodieën in 14 categorieën geordend en van commentaar voorzien.
- Origineel in de Bibliotheca Thysiana (Universiteit Leiden).
- Liederenbank: titelgegevens, index van liedtitels.
- Scans: (alleen enkele voorbeelden)

Artikelen van J.P.N. Land (pdf):
- archive.org: Land (1885) deel 1 & 2 (wil het downloaden van archive.org niet lukken, klik dan aldaar op de knop 'All files: HTTP' links op de pagina en dan - bijvoorbeeld - op de link naar de pdf).
- Land - deel 3 (klik met je rechtermuisknop op de link en selecteer 'koppeling opslaan als')
- archive.org: Land (1887) deel 4 tm 11
- Land - deel 12-14 (klik met je rechtermuisknop op de link en selecteer 'koppeling opslaan als')

- Papieren heruitgave (2009, luittablatuur): De facsimile heruitgave uitgebreid met commentaar, uitgegeven door de Nederlandse Luitvereniging en de Koninklijke Nederlandse Vereniging voor Muziekgeschiedenis.
- Achtergronden: Leiden Universiteit
- Achtergrond in JSTOR: overzicht van de artikelen door JPN Land (alleen toegankelijk vanuit bv. een universiteitsbibliotheek)
- Achtergronden: concordanties met enkele Engelse broadsides en MIDI: Sixteenth Century Broadside Ballad

NIEUW (nov. 2013): digitale transcripties door Ad Kwakernaat
- Transcripties Google Drive: Lusthof der Muziek
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Nederlandtsche Gedenck-clanck (1626)

Door Adriaen Valerius

Een klassieker uit de Nederlandse liedgeschiedenis is Valerius' Gedenck-clanck (1626), een boek dat de geschiedenis van de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) vertelt. De bundel bevat het verhaal van de opstand, drie door Valerius bewerkte geuzenliederen, en zelf gedichte liederen op bestaande maar soms door Valerius aangepaste melodieën, compleet met muzieknotaties en gevolgd door tabulatuur voor luit en citer.

Titelblad van de Nederlandtsche gedenck-clanck (1626)


Het bekendst is een geuzenlied dat teruggaat tot het begin van de opstand: het is het Wilhelmus, in een versie die de basis voor ons huidige volkslied zou vormen.

In Valerius' eigen tijd werd het boek nauwelijks gewaardeerd: de enorme belangstelling stamt van het midden van de negentiende eeuw. Sommige van de liederen, zoals Merck toch hoe sterck, zijn ook nu nog bekend.

The Shepherds zingen Merck toch hoe sterck (LP 'Komt vrienden in den ronde, ong. 1960)

Sfeerbeeld: Hendrick Ter Brugghen Duet met luit (1628)
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Gegevens:
- Adrianus Valerius (1626) Neder-landtsche gedenck-clanck, Veere: erfgenamen van de auteur, 1626 [gedrukt te Haarlem] (Vele heruitgaven).
- Volledige titel: Neder-landtsche gedenck-clanck, Kortelick openbarende de voornaemste geschiedenissen van de seventhien Nederlandsche Provintien, Verciert met verscheydene aerdige figuerlicke platen ende stichtelijcke rimen ende liedekens, ... De Liedekens (meest alle nieu zijnde) gestelt op Musyck-noten, ende elck op een verscheyden vois, beneffens de tablatuer van de luyt en de cyther. 295 pp.
- Met muzieknotatie (mensuraalnotatie, met maatstrepen), 79 liederen met melodie en tablatuur voor luit en citer (deze zettingen dienen niet als begeleiding te worden opgevat, aldus de musicoloog R. Rasch). In sommige facsimile heruitgaven ontbreekt de tablatuur; andere heruitgaven bevatten modern notenschrift.
- Picarta: titelgegevens, scan van het titelblad.
- Liederenbank: titelgegevens, index van liedtitels, muzieknotaties, geen tablatuur
- DBNL: titelgegevens, index van liedtitels, muzieknotaties, toelichting, geen tablatuur
- Melodieën in midi.
- Achtergronden door Rudolf Rasch
- Achtergrond: Gedenck-clanck.
- Over de uitvoeringspraktijk, door de musicoloog Louis Grijp.
- Biografie van de auteur: Wikipedia.
- De klassieke componist Cornelis Dopper (die een grote interesse in volksmuziek had) verwerkte een aantal melodieën uit Valerius' Gedenck-Clanck in zijn Zevende Symphonie.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~