J.P. Sweelinck (1562-1621): Variaties op volksmelodieën

Jan Pieterszoon Sweelinck (1562-1621) is een van de belangrijkste klassieke componisten uit de Nederlandse muziekgeschiedenis.
Hij schreef, zeer gebruikelijk in die tijd, nogal wat variaties, onder andere op volksmelodieën zoals 'Malle Symen', 'Engelse Fortuijn', 'Unter der Linden grüne' en 'Ick voer al over Rhijn'. Deze zijn alleen in handschriften bewaard gebleven, bijvoorbeeld in het Fitzwilliam Virginal Book.

Onderscheid tussen 'volksmuziek' en 'kunstmuziek' maakte men in Sweelincks tijd overigens nog niet; die scheiding - en dus ook het daaraan gekoppelde waardeoordeel - ontstond pas aan het eind van de 18e eeuw! (zie noot)

'Onder de Linde groene', een destijds zeer populaire melodie, werd ook door andere componisten bewerkt (zoals Nicolas Vallet en Jacob van Eyck); ook (en eerder) komt de melodie voor in The English Dancing Master (1651) van Playford en (later) in de Hollandse boerenliedjes en contredansen (nr. 841). Door de volkse afkomst en verschillende bewerkingen hebben muzikanten van divers pluimage zich aan dit repertoire gewaagd. Vergelijk deze drie prachtige versies van 'Unter der Linden grüne'- 'Onder een Linde groen'- 'All in a garden green':

'All in a garden green' (Sweelinck) door Dapper's Delight uit Amsterdam (blokfluit en concertina):

'Onder de Linde groene' (Nicolas Vallet) door Valéry Sauvage op luit 'Onder een Linde groen' (Sweelinck) door Ernst Stolz op virginaal en orgel: ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ - Noot: Matthew Gelbart (2007) The Invention of ‘Folk Music’ and ‘Art Music’: Emerging Categories from Ossian to Wagner. Cambridge University Press. - J.P. Sweelincks variaties op wereldlijke liederen zijn deels te vinden in het handschrift Fitzwilliam Virginal Book (waarin overigens niet 'Onder een Linde groen' - In modern notenschrift overgezet staan ze in deel 1 van de Complete werken, hier en anders hier als pdf te vinden (de pdf is zo groot dat het lastig bladeren is, maar gelukkig staat er een inhoud achterin). - Wikipedia is een van de vele plekken waar een biografie van Sweelinck te vinden is. - De wereldomroep biedt een aardige oude radiouitzending over Sweelinck aan. - Ook bij de Concertzender kun je online heel wat van Sweelinck beluisteren.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

De Nieuwe Hollandsche Schouwburg (1751-1761)

Hebben we het over 18e-eeuwse speelmansmuziek, dan is er een derde serie die niet mag ontbreken: De Nieuwe Hollandsche Schouwburg, die in 9 delen verscheen tussen 1751 en 1771 (alleen de deeltjes 1-6 (1751-1761) zijn teruggevonden). De publicatie van De Nieuwe Hollandsche Schouwburg sluit in de tijd vrijwel naadloos aan op de uitgaven van de Hollandsche Boerenliedjes en de Hollantsche Schouwburgh. Ook in deze serie weer repertoire dat zowel in de Amsterdamse schouwburg als in de kroegen van de stad gespeeld werd. De stijl is daarbij wel verder verschoven van (deels) volks in de richting van kunstmuziek.

Bladzijde uit De Nieuwe Hollandsche Schouwburg



De Nieuwe Hollandsche Schouwburg was tijdenlang vrijwel ontoegankelijk, maar door een facsimile heruitgave uit 2009 komt het repertoire nu steeds meer in de belangstelling. Jos Koning, die er in 2009 een uitgebreide achtergrondstudie over uitbracht, speelt de muziek in dansante stijl, in de klassieke bezetting van Twee Violen en een Bas.

Twee Violen en eeen Bas speelt De Vriese boer-De tip:
(Met toestemming van Twee Violen en een Bas)

Sfeerbeeld: ets door P. Tanjé naar C. Troost De bruiloft van Kloris en Roosje (1734)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Gegevens

Aanvulling oktober 2021: Onderstaande koppelingen naar individuele bestanden op Dropbox en Google Drive werken niet meer. De meeste bestanden kun je nu vinden in de volgende verzamelmap (in grote lijn chronologisch gesorteerd): Google Drive: Lusthof der Muziek.

- De Nieuwe Hollandsche Schouwburg, zynde een verzameling van verscheyden vrolyke en serieuse danssen, nevens enige van de nieuwste zang airen. Johannes Smit (uitgever), Amsterdam 1751-1761(-1771).
- Eenstemmige melodieën, 348 stuks.
- Picarta: verschillende deeltjes; deel 1
- Scan bij het NMI: De Nieuwe Hollandsche Schouwburg (deel 1 t/m 5)
- Origineel bij de Universiteit van Amsterdam (UvA) (deel 1 t/m 6)
- Nederlandse Liederenbank
- Diverse youtube-filmpjes van muziekgroep Twee Violen en een bas
- Heruitgave: Facsimile heruitgave 2009: Uitgeverij Drie Koningen (deel 1t/m 6)
- Achtergrond: Jos Koning (2009) De Nieuwe Hollandsche Schouwburg 1751-1771, Het einde van een tijdperk in de Amsterdamse muziek. Eigen beheer.
- Opnamen: Twee Violen en een Bas: cd De Graaf van Buuren.

NIEUW!!
- Transcriptie NHS deel 1 t/5 in musicXML.
- Transcriptie NHS deel 6 in abc.
Met hartelijke dank aan Michel, Ties en Johan ... !

- Fragmenten van deel 7 en 8 van de Nieuwe Hollandsche Schouwburg. (transcriptie etc.)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

De Friesche Lusthof van Jan Starter (1621)

Update: augustus 2020
Internet is voortdurend aan verandering onderhevig en de Lusthof der Muziek vormt daarop geen uitzondering. In de loop der jaren is een flink aantal linkjes naar bladmuziekbronnen, geluidsfragmenten en afbeeldingen verloren gegaan. De Vrolijke Plug gaat een poging doen de essentiële informatie - de muziekbronnen - weer toegankelijk te maken. Om de hoeveelheid werk binnen de perken te houden en de site toekomstbestendig te maken, zal de site in dat proces versoberen en worden alle minder belangrijke dode linkjes verwijderd.

In de zeventiende eeuwse uitgeverswereld was 'Lusthof' een tijdlang hét buzz-woord. Liefst onderstreepte men de romantische sfeer met cupido's en zwanen. Een lusthof was een soort speeltuin waar de liefhebber allerlei van zijn gading kon vinden: precies wat we voorhebben met deze site.

Een van de beroemdste voorbeelden is de Friesche Lust-Hof, Beplant met verscheyden stichtelijcke Minne-Liedekens, Gedichten, ende Boertighe Kluchten van de dichter Jan Jansz Starter, een luxe uitgevoerd liedboek met 72 liederen en muzieknotaties dat in 1621 in Amsterdam verscheen en talloze keren werd herdrukt.

Meer achtergronden over Starter en de Friesche Lusthof vind je hier. Bij de Nederlandse Liederenbank vind je een titeloverzicht. Hier vind je een PDF van de originele uitgave uit 1627 en 1634 (in mensuraalnotatie, i.e. een oud, maatstreeploos, notenbeeld) en hier en hier vind je een PDF van een uitgave uit 1864 in modern notenschrift. In picarta kun je lezen waar zich originelen bevinden.

Zoals je in het titeloverzicht op de Liederenbank kunt zien, maakte Starter gretig gebruik van Engelse melodieën - daar kwam hij oorsponkelijk dan ook vandaan.


~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

De Lusthof der Muziek

De Lusthof der Muziek biedt een ontdekkingsreis langs 750 jaar Nederlandse en Vlaamse muziektraditie, met speciale aandacht voor grotendeels vergeten genres zoals volksmuziek, speelmansmuziek, oude dansmuziek, kunstmuziek, liedcultuur en anonieme componisten. De Lusthof der Muziek is een doorgeefluik van muziekbronnen die - dankzij internet - voor het eerst sinds eeuwen weer beschikbaar zijn. Alleen, ze staan over talloze websites verspreid. Met behulp van de Lusthof hopen we te bereiken dat ze niet alleen beschikbaar, maar ook makkelijk vindbaar zijn.