Een ontdekkingsreis langs 750 jaar Nederlandse en Vlaamse muziektraditie
De Lusthof der Muziek
De Lusthof der Muziek biedt een ontdekkingsreis langs 750 jaar Nederlandse en Vlaamse muziektraditie, met speciale aandacht voor grotendeels vergeten genres zoals volksmuziek, speelmansmuziek, oude dansmuziek, kunstmuziek, liedboeken, straatliederen, anonieme componisten, enzovoort. De Lusthof der Muziek is een doorgeefluik van muziekbronnen die - dankzij internet - voor het eerst sinds eeuwen weer beschikbaar zijn. Alleen, ze staan over talloze websites verspreid. Met behulp van de Lusthofhopen we te bereiken dat ze niet alleen beschikbaar, maar ook makkelijk vindbaar zijn.
The Garden of Musical Delights delves into 750 years of musical tradition in the Low Countries: Flanders and the Netherlands. Read more
Het handschrift Für Maaghdalena Darrest, gedateerd 1716, bevindt zich in de collectie van de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag (133 K 26). Van de naam van de eigenaresse doen nogal wat spellingsvarianten de ronde. De ‘gestandaardiseerde’ naam wordt doorgaans geschreven als Magdalena d'Arrest; andere spellingsvarianten van voor- en achternaam zijn Maaghdalona en Dakkest of Dakkert. Het manuscript werd in 1933 gekocht en ondergebracht in de collectie van de gedreven amateurmusicoloog Scheurleer. In 1936 werd het toegevoegd aan de handschriftencollectie van de KB.
Deftig gezelschap bij een klavier. Toegeschreven aan Balthasar Denner (werkzame periode 1696 – 1749, in de jaren dertig woonachtig in Amsterdam). RKD, nr. 204082.
Het voorgedrukte muziekpapier draagt het vignet van Paulus Matthysz te Amsterdam, met als onderschrift ‘in ’t Mufyc-boek, is alderley gelinieert Papier, Italiaenfe, en andere Mufyc te koop.’ De muziek is genoteerd voor een klavierinstrument.
De transcriptie werd verzorgd door Ad Kwakernaat. Scans van het origineel zijn niet online beschikbaar.
Aanvulling oktober 2021: Onderstaande koppelingen naar individuele bestanden op Dropbox en Google Drive werken niet meer. De meeste bestanden kun je nu vinden in de volgende verzamelmap (in grote lijn chronologisch gesorteerd):
Google Drive: Lusthof der Muziek.
- Transcriptie in PDF (14 Mb)
- Transcriptie in musicXML
- Transcriptie in mp3(27 Mb)
- Transcriptie in myr
- Transcriptie in abc
In de Lusthof der Muziek werd het terloops al gemeld: het verloren gewaande elfde deeltje van de Hollantsche Schouburgh is terecht. Tot verbazing van de Vrolijke Plug bleek het, na wat speurwerk, gewoon bij de Koninklijke Bibliotheek te liggen: het zat verscholen achter een reeks deeltjes van de Oude en Nieuwe Hollandsche Boerenliedjes en Contredansen en was daar al die tijd over het hoofd gezien!
Jan Josef Horemans: Musicerend gezelschap in een interieur (ca 1736). Het muziekboekje op het klavier (links) zou zomaar een deeltje uit een van de drie 'grote' Amsterdamse reeksen kunnen zijn!?
Afkomstig van de RKD
Het elfde deeltje, uitgegeven rond 1730, bevat 52 melodieën uit het repertoire van de Amsterdamse Schouwburg. Voor een deel zijn deze deunen in geen enkele andere bron te vinden. Het boekje is inmiddels door vrijwilligers getranscribeerd en aan de Nederlandse Liederenbank aangeboden; daar kun je de melodieën binnenkort vinden.
Dit deeltje bevat bovendien een register met ruim 200 liedtitels. Het is onduidelijk of dit het repertoire is uit de deeltjes 8 t/m 11, of 9 t/m 11; telling van het aantal liedtitels per deeltje geeft hierover geen uitsluitsel. De deeltjes 8 t/m 10 zijn nog niet gevonden, maar we weten zo dus wel (grotendeels) welk repertoire ze bevatten.
Hollantsche Schouburg, elfde deeltje
Afkomstig van de KB
NIEUW!!
- Transcriptie in abc van het elfde deeltje. Google Drive: Lusthof der Muziek
- Scans van HS deel 11
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Het anonieme handschrift met de werktitel Bundel met boerenliedjes stamt uit ongeveer 1770 en bevat 69 melodieën. Het bevindt zich bij de Koninklijke Bibliotheek (KB: 133-K-27). Er staan diverse menuetten in, een aantal marsen, allegro's en andantes, en speelse liedtitels als Het Gekroonde Wyn vat, Portegese Bruiloft, Waarom slaat gij mij, T Schoenlapperke, De Jagt op Jonge Juffers, etc.
De Bundel met boerenliedjes werd door het Meertens Instituut getranscribeerd en in de Liederenbank opgenomen, waar je een en ander kunt doorzoeken en downloaden.
Uit de Bundel met boerenliedjes: 'O! Jammer & Elent' (transcriptie liederenbank)
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ Gegevens
- Gegevens over het originele handschrift [Bundel met boerenliedjes] (ca. 1770) bij de Koninklijke Bibliotheek (Den Haag KB: 133 K 27).
- Handschrift [Bundel met boerenliedjes] (ca. 1770) bij de Nederlandse Liederenbank (Meertens Instituut), met titeloverzicht en transcripties van alle melodieën.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Het Gruuthuse-handschrift, dat tussen ongeveer 1395 en 1408 in Brugge is ontstaan, bevat de oudste verzameling liederen compleet met muziek die in het Nederlands is overgeleverd. Bovendien is het ook nog een van de grootste: pas 150 (!) jaar later verschijnt er een (gedrukte) bundel van vergelijkbare omvang. Het Gruuthuse-handschrift bestaat uit drie delen: een met gebeden, een met liederen en een met gedichten. In het gedeelte met de 147 liederen (‘het liedboek’) staan onder andere het beroemde Egidiuslied en het Kerelslied. Er staan veel wereldse liefdesliederen in. De muzieknotatie in het Gruuthuse-handschrift is echter nogal ongebruikelijk, en lastig te interpreteren.
Fragment van blz. 12 uit het Gruuthuse-handschrift, met de melodie in streepjesnotatie.
Er zijn verschillende pogingen gedaan om de tekst op de melodie te passen en diverse zangers en muzikanten hebben dankbaar van dit unieke manuscript gebruik gemaakt, zoals Fala Música: Lied II.42 (rondeel): So wie bi nachte gherne vliecht
Het handschrift sprak ook vroeger al zeer tot de verbeelding, getuige deze eind-19e-eeuwse persiflage op het Kerelslied (melodie van Florimond van Duyse, tekst Julius De Geyter), gezongen door RUM.
In een poging zijn psalmberijmingen zo veel mogelijk bekendheid te geven schreef de Utrechtse edelman Willem van Zuylen van Nyevelt zijn teksten op populaire wereldse melodieën.
Uit de Liederenbank: Psalm 29 gezongen door Veerle Fraeters, 'Ghi Godes kinderen groot van famen' op een wereldse melodie getiteld 'Ghi jonghe meyskens van avontueren' danwel 'O lustige amoureuze geesten'...
(De Liederenbank bevat van ieder souterliedeken een opname.)
Zijn Souterliedekens (‘psalterliedjes’) vormen het eerste gedrukte Nederlandse psalmboek met melodieën, eenstemmig genoteerd.
Pagina's uit de Souterliedekens:
De melodieën zijn oorspronkelijk opgeschreven in mensuraalnotatie zonder maatstrepen (in het onderhavige geval staat voor de muziek een C-tenorsleutel, die aanduidt dat de c (c1) op de een na bovenste lijn ligt):
De digitale versie van de DBNL bevat hedendaagse muzieknotaties.
Het is een belangrijk boekje, want zonder de Souterliedekens zouden we van veel 16e-eeuwse liederen (zoals die in het beroemde Antwerps Liedboek) de melodie niet kennen. Clemens non Papa en Gerardus Mes maakten meerstemmige zettingen.
Drie liederen uit de Souterliedekens en bewerkingen daarvan (uitvoerders onbekend):
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ Gegevens
W. van Zuylen van Nyevelt (1540, 1558, etc.) Souter liedekens. Ghemaect ter eeren Gods: op alle die psalmen van Dauid. Antwerpen, Simon Cock (uitg.) 1540; Leiden, J. Mathijszoon (uitg.) 1558.
- 150 liedjeren met eenstemmige (wereldse) melodie in mensuraalnotatie, zonder maatstrepen.
- Picarta: titelgegevens
- Nederlandse Liederenbank: titels, transcriptie & mp3
- PDF bij google books
- DBNL: digitale versie, met melodieën in moderne notatie
- Scan: Digicollectie UU
- Achtergronden
- Achtergronden
- Hier vindt u korte opnamen van de verschillende melodieën, op orgel en orgel-immitatie.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Madlot speelt 'Annetie was achtien jaren' en 'Het Musikantje' uit de HBC:
(Met toestemming van Madlot)
De belangrijkste bundeling van speelmansmuziek uit de 18e eeuw is zonder twijfel de serie Oude en Nieuwe Hollantse Boeren lietjes en Contredansen. De serie werd tussen 1701 en 1714 in Amsterdam gepubliceerd door Estienne Roger. De ONHBC is gevuld met eenstemmige instrumentale stukjes, waaronder uiteraard veel dansmuziek, maar ook melodieën van liedjes. Dat onderscheid is overigens kunstmatig omdat talloze liederen op danswijzen werden gezongen. Er wordt in de folkwereld veel gebruik van gemaakt, niet in het minst omdat ze dankzij de inspanningen van Simon Plantinga allemaal werden overgezet in abc, een zeer compacte muzieknotatie die je met de computer in notenschrift kunt vertalen maar die je ook als mens eenvoudig kunt lezen. In bijvoorbeeld Ierland is abc dé standaard voor het uitwisselen van folkmuziek via internet. Hollandse Boerenliedjes en Contredansen vormt een verzameling van in totaal zo’n duizend melodieën. Le Cène, eerst collega en toen opvolger van Roger, moet later nog twee deeltjes hebben uitgegeven, maar die zijn nooit teruggevonden.
Bladzijde uit de HBC (Mortier, A'dam 1709):
Vanaf 1709 had Roger een belangrijke concurrent in Pieter Mortier. Die laatste verzorgde namenlijk goedkope uitgaven van hetzelfde repertoire, waaronder aangevulde en verbeterde deeltjes van de ‘Boerenlieties’ (deel 1-5).
Pieter Mortier (werkzaam 1727-1754)
Toen Mortier in 1711 overleed werd zijn fonds opgekocht door Roger, die vanaf dat moment dus zowel zijn eigen als Mortiers versie van de bundels uitgaf. De twee deeltjes 5 van Roger en Mortier komen niet overeen: deel 5 bij Mortier is deel 14 bij Roger. Al met al zorgt dit voor enige verwarring, die nog iets groter wordt doordat uitgeverij Knuf (in de jaren ’70) bij de derde editie van de facsimile heruitgave besloot om de eerder wel toegevoegde deeltjes van Mortier toch maar achterwege te laten.
De HBC – en veel andere uitgaven met hitrepertoire uit die tijd – zijn feitelijk ‘fakebooks’ zoals die tegenwoordig in de popmuziek gebruikelijk zijn: de melodielijn wordt aangegeven, de muzikant wordt geacht de rest er zelf bij te improviseren. Nadere achtergronden zijn te vinden bij Jos Koning (2009) De Nieuwe Hollandsche Schouwburg.
Sfeerbeeld: Cornelis Dusart Bedelaars met draailier en fluit (1704)
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ Gegevens
Aanvulling oktober 2021: Onderstaande koppelingen naar individuele bestanden op Dropbox en Google Drive werken niet meer. De meeste bestanden kun je nu vinden in de volgende verzamelmap (in grote lijn chronologisch gesorteerd):
Google Drive: Lusthof der Muziek.
- Roger: Oude en nieuwe Hollantse boeren lieties en contredansen.
Amsterdam, Estienne Roger (uitgever).
- Mortier: Oude en nieuwe Hollantse Boeren Lietjes en Contredansen Op Nieuws geheel verbetert en Doorgaans vermeerdert. Voor de Hand-Viool. De Fluydt. En Haubois. Amsterdam, Pieter Mortier (uitgever).
- Eenstemmige muzieknotatie, ongeveer 1000 melodieën.
- Originelen (Roger) o.a. bij de Universiteit van Amsterdam (UvA).
- Originelen (Mortier): zie Picarta.
- Picarta: Roger (titelgegevens); Mortier (KB, NMI)(titelgegevens, voorbeeldscans)
- Liederenbank (titelgegevens, index van liedtitels, abc): Roger; Mortier
- Complete HBC in abc.
- Bladmuziek (deels): Tangosite, De Baviaen van Schurhoff
- Papieren heruitgave (facsimile): Knuf 1972. Alleen bij antiquariaten. (De informatieve inleiding bij dergelijke heruitgaven biedt vaak een niet te onderschatten meerwaarde.)
- Achtergrond: Jos Koning (2009) De Nieuwe Hollandsche Schouwburg
- Groepen (o.a.): Folkcorn, Madlot, Twee violen en een bas.
NIEUW!
- Transcriptie van de melodieën van Mortier die geen deel uitmaken van de 'standaardverzameling' van Roger in abc.
NOG NIEUWER!!
- Scans van de originele boekjes van Roger & Le Cène en van Mortier.
De scans zijn niet helemaal compleet: van Roger & Le Cène is deel 1-8 aanwezig maar deel 9-14 (nog?) niet, van Mortier is deel 1-5 voorhanden. De kwaliteit is wisselend, maar voldoende om de digitale transcripties op juistheid te controleren. Bij het downloaden wordt enige zelfredzaamheid gevraagd want de links op de site van de KB zijn een beetje een rommeltje (doublures en geen duidelijke serienummers). Enkele aanwijzingen: De deeltjes 1-4 van Mortier staan samen in één bestand en op de titelpagina van deel 5 van Mortier staat gedrukt dat het om deel VI zou gaan. En de link: scans van de originelen van de ONHBC bij de KB.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Deftig gezelschap bij een klavier. Toegeschreven aan Balthasar Denner (werkzame periode 1696 – 1749, in de jaren dertig woonachtig in Amsterdam). RKD, nr. 204082.
