Hs. 'Trompetboek I en II' (na 1743)

Het Trompetboek, van halverwege de 18e eeuw, bevat 140 melodieën met zogenaamde speelmansmuziek - de 'popmuziek' van die tijd. Het handschrift is bijzonder omdat de muziek tweestemming is genoteerd én beide stemboekjes bewaard zijn gebleven. Tot voor kort was dit handschrift nauwelijks toegankelijk. Dankzij het digitaliseringsproject 'Speelmuziek' van het Nederlands Muziek Instituut (NMI) en het Meertens Instituut (MI) is integraal op internet te vinden.

Trompetboek: 1e stem (collectie NMI)


Trompetboek: 2e stem (collectie NMI)


Volgens de oorspronkelijke catalogusbeschrijving is de muziek gezet voor twee violen, maar nadere bestudering leert dat het handschrift vermoedelijk was bedoeld voor twee trompetten.

Het lijkt, zoals veel muziekverzamelingen uit die tijd, te opereren in een voor ons ongewoon en onbekend grensgebied tussen vroeg-klassieke en volksmuziek. En onbekend maakt onbemind; daarmee in het reine komen is een proces dat zich onder (volks)muzikanten de laatste tijd langzaam lijkt te voltrekken.

J.H. Quinkhard: Een violist en een fluitist musicerend (1755)

Uit het Geheugen van Nederland.

Voor het gemak van de gebruiker is dit handschrift in de archieven voorzien van verschillende titels: de Liederenbank van het MI noemt dit het Trompetboek I en II, waar het NMI het heeft over een [Verzameling van 'airs', dansen en marsen, gezet voor twee violen]. Om de verwarring nog groter te maken: dit boekje staat elders ook bekend als het Vioolboek Sibersma. Dat is nog wel de meest ongelukkige keuze, want Sibersma is enkel de naam van de ambachtsman die het voorblad graveerde (het is immers een muziekschriftje met voorgedrukte notenbalken). Voor de duidelijkheid: het gaat echt om hetzelfde handschrift, dat bij het NMI de code 4-G-87 heeft.

Veel van de melodieën zijn titelloos, andere worden generiek aangeduid als 'adagio', 'allegro', 'aria', 'menuet', 'marsch', 'polones' en 'wachtel'. Verder zijn er getitelde nummers als Wilhelmus, Wan du mijn Schwager wilt weren, Meins vraus vrolick heit, La prise de chasse, Hoelane marsch, Jagt giga en Wan ik en sabel het.

Ong. 1800: Nederlandse militaire muziek, met in het midden een serpent. Amsterdam, eencentsdruk van uitg. Erve H. Rijnders


Digitalisering
De trompetboekjes waren vroeger in het bezit van verzamelaar en amateurmusicoloog Chr. Vlam. Ze kwamen na diens dood in bezit van het NMI. In een digitaliseringsproject dat op dit moment (2011) nog in volle gang is, werden de handschriften niet alleen gescand, maar nam het MI bovendien de moeite alle melodieën naar digitaal notenschrift over te zetten ('transcriberen'). Zo werden ze in de Nederlandse Liederenbank opgenomen. Zodoende is de muziek nu doorzoekbaar, en kun je binnenkort alle melodieën beluisteren en in verschillende digitale formaten downloaden.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Gegevens:
- Gegevens van het handschrift [Verzameling van 'airs', dansen en marsen, gezet voor twee violen] bij het Nederlands Muziek Instituut.

- Scan bij het NMI: handschrift 'Trompetboek' = 'Verzameling van 'airs', dansen en marsen, gezet voor twee violen' (NMI-4G87)

- Het Trompetboek I en II bij de Nederlandse Liederenbank (Meertens Instituut), met titeloverzicht en transcripties.

- Ook de naam 'Handschrift Sibersma' doet voor deze boekjes de ronde, een aanduiding die makkelijk tot misverstanden kan leiden: Sibersma is enkel de naam van de kunstenaar die de voorgedrukte gravure op de kaft maakte (het betreft hier boekjes met voorgedrukte notenbalken).
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Hs. 'Zangwijzen van Oud-Nederlandse Volksliederen' (na 1730)

"Zangwijzen van Oud-Nederlandse Volksliederen" is een belangrijke bron voor het 18e-eeuwse speelmansrepertoire. De muziek in dit handschrift met 289 melodieën is verwant aan omvangrijke Amsterdamse uitgaven als de Hollandse boerenliedjes en contredansen en de Hollantsche Schouburgh. Het handschrift vormt hier een interessante uitbreiding op.

Door de opheffing en fusie van collecties en bibliotheken was jarenlang praktisch niet toegankelijk. Maar onlangs werd het door het Meertens Instituut integraal in digitaal notenschrift overgezet ('getranscribeerd') en op de Nederlandse Liederenbank gezet, waar het eenvoudig doorzoekbaar en te downloaden is.

Uit het handschrift een lied met een dubbelzinnige titel (transcriptie NLB):



In Zangwijzen staan titels in als Valsche munters, Goeden Avont Neeltje, Heete traanen, Myn Man is uit om hooi, Truitje mijn Lief, Geswinde Boode Van de Min, Al Wat men Doet men kan geen Juffers minnen, Korte Kousjes Lange Klinken, O Weereld vol van overdaat, etc. Kortom, het wemelt van de erotisch getinte kwinkslagen, heel anders dan veel 'volks'muziek van een eeuw later, die strijders voor een hogere volksmoraal met hun burgerlijk-verlichte bezorgdheid wisten te smoren.

Musicoloog Jos Koning onderscheidt in Zangwijzen tenminste vier verschillende handen - er is dus waarschijnlijk langdurig aan gewerkt. Zoals veel handschriften bevat ook dit geen jaartal. De datering na 1730 is onder meer gedaan op grond van overeenkomsten met Het vermaaklyk buitenleven, of De Zingende en Speelende boerenvreugd van Jan van Gijsen uit 1716.

J. Ph. von der Schlichten: Muzikant met een 'dansmeestersviool' (ca. 1725)

Afkomstig van het Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Gegevens
- Handschrift "Zangwijzen van Oud-Nederlandse Volksliederen" (ca. 1730) bij de Nederlandse Liederenbank (Meertens Instituut), met titeloverzicht en transcripties van alle melodieën.

- Dit handschrift bevindt zich in de Bijzondere collecties van de Universiteit van Amsterdam, maar is nog niet in de catalogus ingevoerd (dd. 2011).

- Eerdere aanduidingen: Amsterdam, Toonkunstbibl. 212 D 20.; Liederenbank siglum 'HsMijTK VJ8'.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Vier boekjes (1884-1890) van speelman Jan Klok

Speel- en timmerman Jan Klok (1866-1947) liet maar liefst vier handgeschreven muziekboekjes voor viool na uit de tweede helft van de negentiende eeuw. Klok woonde in Axwijk/Middelie (bij Purmerend). (De Vrolijke Plug vermoedt dat de ingeburgerde aanduiding van de 'Andijker speelman Jan Klok' op een vergissing berust.) De boekjes bevatten respectievelijk 57, 26, 50 en 99 melodieën, met repertoire dat deels naar salonmuziek neigt.


Het duet, (privécollectie)
(Niet bepaald een timmerman, de violist op dit schilderij van Cornelis Buys uit 1836, maar na 1800 zijn schilderijen van 'volkse' muziekactiviteiten zeer dun gezaaid.)

In de boekjes van Klok staan titels als (deel 1) De koning leev!, Vlaggelied, Cotillon wals, Wien Neerlands bloed, Wilhelmus van nassauwen, Dubbelde Duitsche polka, La marseillaise, Fransch oproerlied, Boerenrondte; (deel 2) Blauwe Donau wals, Meisje moet je niet opstaan, Wals, Duitsche polka (4x), De lepel, O lieve Margaretha, Na het bal, Tin-A-Ling-Ting-Tay, Pietje Puk, Revanche!; (deel 3) Wien Neêrlands bloed, Wilhelmus van nassauwen, Io vivat, De nieuwe haring, Betrachting van Louw den Timmerman of Grietjes verzuchting, De verliefde schipper, De Waalsche kaaskooper, Het ijsvermaak, Het lied van Chassé; (deel 4) Schotse wals, Duitsche polka (6x), Een lied voor noord en zuid, Eén taal-eén volk, Het bloempje der dalen, Beekje in het woud, Trui de eierenvrouw, Schwaben lied, Eiffel toren wals en Popje lief.

Polka Mazurka uit het eerste deeltje van het handschrift van Jan Klok.


Deel drie is overigens een letterlijke kopie van Jb. Kwast (1864, 1900) Gezelschapsliederen of uitgezochte verzameling van 145 Nederlandsche Zangen en 14 Volksliederen (zie noten).

De boekjes waren in het bezit van verzamelaar en amateurmusicoloog Chr. Vlam. Ze kwamen na diens dood in bezit van het Nederlands Muziek Instituut. In een digitaliseringsproject van het NMI en MI werden de handschriften niet alleen gescand, maar werden alle melodieën bovendien naar digitaal notenschrift overgezet ('getranscribeerd'). Zo werden ze in de Nederlandse Liederenbank opgenomen. Zodoende is de muziek nu doorzoekbaar geworden en kun binnenkort je alle melodieën beluisteren en in verschillende digitale formaten downloaden.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Gegevens:

- Gegevens handschrift Jan Klok bij het NMI: 4 delen.

- Scan bij het NMI: Handschrift Jan Klok (4 delen)

- Handschrift Jan Klok bij de Nederlandse Liederenbank (Meertens Instituut): 4 delen, met titeloverzicht en transcripties.

- Kwast, Jb. (1900 (1864))Gezelschapsliederen of uitgezochte verzameling van 145 Nederlandsche Zangen en 14 Volksliederen. Transcripties bij de Liederenbank en scans bij het Geheugen van Nederland.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Nederlandtsche Gedenck-clanck (1626)

Door Adriaen Valerius

Een klassieker uit de Nederlandse liedgeschiedenis is Valerius' Gedenck-clanck (1626), een boek dat de geschiedenis van de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) vertelt. De bundel bevat het verhaal van de opstand, drie door Valerius bewerkte geuzenliederen, en zelf gedichte liederen op bestaande maar soms door Valerius aangepaste melodieën, compleet met muzieknotaties en gevolgd door tabulatuur voor luit en citer.

Titelblad van de Nederlandtsche gedenck-clanck (1626)


Het bekendst is een geuzenlied dat teruggaat tot het begin van de opstand: het is het Wilhelmus, in een versie die de basis voor ons huidige volkslied zou vormen.

In Valerius' eigen tijd werd het boek nauwelijks gewaardeerd: de enorme belangstelling stamt van het midden van de negentiende eeuw. Sommige van de liederen, zoals Merck toch hoe sterck, zijn ook nu nog bekend.

The Shepherds zingen Merck toch hoe sterck (LP 'Komt vrienden in den ronde, ong. 1960)

Sfeerbeeld: Hendrick Ter Brugghen Duet met luit (1628)
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Gegevens:
- Adrianus Valerius (1626) Neder-landtsche gedenck-clanck, Veere: erfgenamen van de auteur, 1626 [gedrukt te Haarlem] (Vele heruitgaven).
- Volledige titel: Neder-landtsche gedenck-clanck, Kortelick openbarende de voornaemste geschiedenissen van de seventhien Nederlandsche Provintien, Verciert met verscheydene aerdige figuerlicke platen ende stichtelijcke rimen ende liedekens, ... De Liedekens (meest alle nieu zijnde) gestelt op Musyck-noten, ende elck op een verscheyden vois, beneffens de tablatuer van de luyt en de cyther. 295 pp.
- Met muzieknotatie (mensuraalnotatie, met maatstrepen), 79 liederen met melodie en tablatuur voor luit en citer (deze zettingen dienen niet als begeleiding te worden opgevat, aldus de musicoloog R. Rasch). In sommige facsimile heruitgaven ontbreekt de tablatuur; andere heruitgaven bevatten modern notenschrift.
- Picarta: titelgegevens, scan van het titelblad.
- Liederenbank: titelgegevens, index van liedtitels, muzieknotaties, geen tablatuur
- DBNL: titelgegevens, index van liedtitels, muzieknotaties, toelichting, geen tablatuur
- Melodieën in midi.
- Achtergronden door Rudolf Rasch
- Achtergrond: Gedenck-clanck.
- Over de uitvoeringspraktijk, door de musicoloog Louis Grijp.
- Biografie van de auteur: Wikipedia.
- De klassieke componist Cornelis Dopper (die een grote interesse in volksmuziek had) verwerkte een aantal melodieën uit Valerius' Gedenck-Clanck in zijn Zevende Symphonie.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Souterliedekens (1540/1558) van W. van Zuylen van Nyevelt

In een poging zijn psalmberijmingen zo veel mogelijk bekendheid te geven schreef de Utrechtse edelman Willem van Zuylen van Nyevelt zijn teksten op populaire wereldse melodieën.

Uit de Liederenbank: Psalm 29 gezongen door Veerle Fraeters, 'Ghi Godes kinderen groot van famen' op een wereldse melodie getiteld 'Ghi jonghe meyskens van avontueren' danwel 'O lustige amoureuze geesten'...
(De Liederenbank bevat van ieder souterliedeken een opname.)

Zijn Souterliedekens (‘psalterliedjes’) vormen het eerste gedrukte Nederlandse psalmboek met melodieën, eenstemmig genoteerd.

Pagina's uit de Souterliedekens:


De melodieën zijn oorspronkelijk opgeschreven in mensuraalnotatie zonder maatstrepen (in het onderhavige geval staat voor de muziek een C-tenorsleutel, die aanduidt dat de c (c1) op de een na bovenste lijn ligt):

De digitale versie van de DBNL bevat hedendaagse muzieknotaties.

Het is een belangrijk boekje, want zonder de Souterliedekens zouden we van veel 16e-eeuwse liederen (zoals die in het beroemde Antwerps Liedboek) de melodie niet kennen. Clemens non Papa en Gerardus Mes maakten meerstemmige zettingen.

Drie liederen uit de Souterliedekens en bewerkingen daarvan (uitvoerders onbekend):

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Gegevens
W. van Zuylen van Nyevelt (1540, 1558, etc.) Souter liedekens. Ghemaect ter eeren Gods: op alle die psalmen van Dauid. Antwerpen, Simon Cock (uitg.) 1540; Leiden, J. Mathijszoon (uitg.) 1558.
- 150 liedjeren met eenstemmige (wereldse) melodie in mensuraalnotatie, zonder maatstrepen.
- Picarta: titelgegevens
- Nederlandse Liederenbank: titels, transcriptie & mp3
- PDF bij google books
- DBNL: digitale versie, met melodieën in moderne notatie
- Scan: Digicollectie UU
- Achtergronden
- Achtergronden
- Hier vindt u korte opnamen van de verschillende melodieën, op orgel en orgel-immitatie.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~