Tielman Susato - Allerhande Danserye (1551)

De Antwerpse drukker Tielman Susato (ca. 1510/15 – na 1570) was een van de eerste muziekuitgevers van de Lage Landen. Voorheen (namelijk vanaf de tweede helft van de 15e eeuw) werd er vooral in Italië, Frankrijk en Duitsland muziek uitgegeven.

Susato was beroepsmuzikant. In 1531 was hij als stadspijper in dienst van de stad Antwerpen. In 1551 gaf hij drie ‘Musyck boexkens’ uit, met daarin polyfone muziek van verschillende componisten. Twee van die boekjes bevatten meerstemmige ‘amoureuse liedekens’, voorzien van Nederlandse teksten. In het derde staan ‘alderhande danserye’, ofwel instrumentale dansnummers. Dit was de eerste uitgave van instrumentale muziek uit onze contreien. In totaal gaf Susato een zestigtal bundels uit met missen, motetten, madrigalen, Franse en Nederlandse chansons, en dus één met dansen.


Meester van de Vrouwelijke Halffiguren: Musicerend gezelschap (detail, 1e helft 16e eeuw). (RKD)

Danserye bestaat uit vier stemboekjes (sopraan, alt, tenor en bas). De muziek is genoteerd in de zogenaamde mensurale notatie, zonder maatstrepen. Deze notatie is een voorloper van het moderne notenschrift. Het repertoire bestaat uit basse danses, branles, rondes, allemandes, galliardes en pavanen.

Er zijn twijfels of de polyfone composities in Danserye en aanverwante bundels werkelijk bedoeld waren om op te dansen (waarmee overigens niet is gezegd dat de melodieën zélf geen dansmuziek zouden zijn). Waarschijnlijk waren deze en vergelijkbare uitgaven veeleer bestemd voor rijke amateurs dan voor beroepsmuzikanten, en het is niet uit te sluiten dat ze met name werden gebruikt voor amateuruitvoeringen in de huiselijke sfeer. De muziek werd dan gespeeld door een consort ofwel muziekensemble, dat vaak bestond uit een ‘familie’ van vier dezelfde instrumenten, die op verschillende grondtonen waren gestemd.

Bernard Thomas (5) beargumenteert tevens dat de muziek niet noodzakelijkerwijs genoteerd staat in de toonsoort waarin zij werd uitgevoerd. Waarschijnlijk waren muzikanten gewend om bij het spelen te transponeren. De keuze voor de afgedrukte toonsoort hing samen met drie overwegingen: (a) het vermijden van hulpstreepjes, (b) een uitgangspunt kiezen dat transponeren eenvoudig maakte, en (c) het modale/tonale karakter van de toonzetting bewaren (toonsoorten met meer dan één of hoogstens twee bessen waren niet gebruikelijk). Een en ander betekent uiteraard dat ook de hedendaagse muzikant zich bij de uitvoering de nodige vrijheid kan – of zelfs moet – veroorloven. Meer details over de uitvoeringspraktijk zijn te vinden in de verhandeling van Thomas en in het voorwoord van de PDF die wij van Danserye maakten.

Voor wie wil weten hoe deze muziek kan klinken: de afgelopen decennia zijn de composities uit Danserye geregeld op lp, cd of anderszins vastgelegd. Luistervoorbeelden zijn onder meer te vinden op concertzender.nl en youtube.(6)

Noten en bronnen
1) http://home.scarlet.be/huib.billiet/grafisch/muziekdruk.html
2) http://www.dbnl.org/tekst/_vla016199301_01/_vla016199301_01_0007.php
3) http://nl.wikipedia.org/wiki/Tielman_Susato
4) http://www.muziekencyclopedie.nl/action/entry/Tielman+Susato
5) http://www.townwaits.org.uk/essays_susato.shtml Deze essays vormen een uitstekende musicologische introductie op Susato’s Danserye, inclusief een verhandeling over de gebruikte toonsoorten en het transponeren daarvan.
6) Een leuk voorbeeld is de playlist ‘Tielman Susato Danserije 1551’ van Ernst Stolz. Deze viola-da-gambaspeler en multi-instrumentalist heeft, in gevarieerde, historisch verantwoorde bezettingen, vrijwel de hele bundel opgenomen: https://www.youtube.com/user/ernststolz/playlists.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Bladmuziek en geluidsbestanden

Aanvulling oktober 2021: Onderstaande koppelingen naar individuele bestanden op Google Drive werken niet meer. De meeste bestanden kun je nu vinden in de volgende verzamelmap (in grote lijn chronologisch gesorteerd):

Google Drive: Lusthof der Muziek.

- Transcriptie in PDF (6,5 Mb)
- Transcriptie in Word-doc (14 Mb)
- Transcriptie in musicXML
- Transcriptie in MYR
- Transcriptie in mp3 (30 Mb)
- Transcriptie in abc (transcriptie Ad Kwakernaat)
- Transcriptie in abc (transcriptie door Frank Nordberg, interpretatie op basis van Giesberg)
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Phalesius, Susato en nog veel meer (16e eeuw)

Goed nieuws voor liefhebbers van 16e-eeuwse polyfone liederen en luitmuziek. De British Library heeft onlangs in één klap meer dan driehonderd gedrukte muziekbronnen op internet gepubliceerd! Geen lichte of gemakkelijke kost - zowel de meerstemmige zettingen als de tablatuur voor luit of andere snaarinstrumenten vergen de nodige inspanning om in de vingers te krijgen. Iets voor de gespecialiseerde liefhebber dus.

De verzameling is ongelofelijk rijk en gevarieerd. Er zitten uitgaven bij van Tielman Susato en van Phalèse (Phalesius, Phalesio, Phaleys), boekjes uit Duitsland en Engeland, en vooral veel uit Frankrijk en Italië. Er staan talrijke hoofse dansen in (galliarde, branle, allemande, paduana, bourata, etc), terwijl een Duitse bron (Orgel oder Instrument Tabulatur) op het eerste gezicht meer volkse dansen lijkt te bevatten. Religieuze liederen en Franse chansons (van componisten als Josquin des Prez, Thomas Crecquillon, Hubert Waelrant, Clemens non Papa, etc.) vormen de hoofdmoot, maar enkele bronnen bevatten ook Nederlandstalige liederen, waaronder Die lustlycke Mey, Een vrolick Wesen, Miin hert heeft altiit verlangen, Miins liefkens bruyn ooghen, Ick seg adieu, Het is soe goeden dinck, Gequest ben ick, etc.

De bekendste boekjes van Susato, de Musyck boexkens deel 1, 2 en 3 ('alderhande danserye') uit 1551 en de acht deeltjes met Souter Liedekens uit 1556 zitten er overigens niet bij, evenmin als het Liber primus leviorum carminum [= Premier livre de danseries= Leuvens dansboek] (1571), het Duytsch musijck boeck (1572), en Chorearum mollitorum collectanea [= 'Antwerpens dansboek'] (1583) van Phalèse.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Enkele bronnen:
- De website Early Music Online van de British Library.

- Op de website van de American Lute Society vind je hoe je tablatuur kunt leren lezen.

- Des chansons reduits en tabulature de lut à deux, trois, et quatre parties (1547) (Leuven, tablatuur) (met o.a. Een vrolick Wesen -- Miin hert heeft altiit verlangen -- Miins liefkens bruyn ooghen -- Ick seg adieu -- Het is soe goeden dinck -- Gequest ben ick)

- Des chansons reduits en tabulature de lut à trois et quatre parties, livre deuxieme. (1546) (Leuven, tablatuur) (met o.a. Noch weet ic een scoon vroucen -- Peysen ende trueren -- Den lustelike mey)

- Orgel oder Instrument Tabulatur (1571) (Leipzig, tablatuur) (met o.a. Wer das Töchterlein haben wil -- Der Allmeyer Dantz -- Hertzog Moritz dantz -- Pastorum Dantz -- Ein kurtzer Dantz -- Sol ich denn nu sterben -- Die Megdlein sind von Flandern -- Ein ander Dantz -- Ein sehr gutter Dantz -- Ein kurtzer Dantz -- Ein ander hübscher Dantz -- Ein ander Dantz, etc).

- Alle bronnen van Susato bij Early Music Online (18 stuks).

- Alle bronnen van Phalèse bij Early Music Online (22 stuks).
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~