Hs. 'Dansmuziek Haarlem 1891'

Het onderwerp van deze bijdrage is een anonieme, handgeschreven verzameling dansmuziek uit Haarlem van rond 1891: wals, polka, mazurka, galop, mars en variaties daarop vormen het leeuwendeel. Het is salon- en ballroommuziek, populair aan het einde van de negentiende eeuw.

After the ball (een nogal verknipte versie, naar het origineel van C.K. Harris) uit het derde handschrift Haarlem 1891:


De verzameling illustreert hoe aan het eind van de 19e eeuw de wereld snel 'kleiner werd'. De industrialisatie was in volle gang. De eerste publieke radio-uitzendingen zouden weliswaar nog tot rond 1920 op zich laten wachten, maar de voorlopers van de latere massamedia deden hun invloed gelden. Zo werden er vanaf 1875 in Amsterdam straatorgels verhuurd, en in het laatste decennium van de eeuw begon de commerciële productie van grammofoonplaten gestalte te krijgen. Ook de invloed van het almaar groeiende aantal internationale reizigers en van nieuwe, grootschalige druktechnieken speelden een belangrijke rol.

Het is dan ook niet verwonderlijk dat het huiselijke repertoire rond deze tijd zeer internationale trekken vertoont; Nederlands is het nauwelijks meer te noemen. Wel geven de blaadjes een indruk van de muzikale sfeer in Nederlandse huiskamers vóórdat de gevarieerde toepassing van elektriciteit de muziek in al zijn aspecten ging beïnvloeden.

Als voorbeeld kan dienen 'After the ball', geschreven door de Amerikaanse componist Charles K. Harris. Dit was naar verluidt het eerste lied waarvan de bladmuziek in miljoenvoud werd verkocht. In onderstaand youtube-filmpje komt de componist zelf aan het woord, enkele decennia nadat het lied tot een internationale hit was uitgegroeid.



De melodie kwam in het 'dagelijks gebruik' terecht, en daarbij zet ieder het naar zijn eigen hand. Hoe gevarieerde resultaten dit kan opleveren toont dit filmpje met sologitaar:


De handschriftjes 'Haarlem 1891' werden tesamen gevonden tussen de bladzijden van een gedrukt muziekboek uit Haarlem. De verzameling bestaat uit drie delen, waarvan in eentje het jaartal 1891 voorkomt, terwijl verschillende traceerbare melodieen van kort daarna stammen. Oorspronkelijk waren de bladen mogelijk van één en dezelfde eigenaar. Momenteel zijn ze in privébezit.

Met hartelijke dank aan Jac voor het beschikbaar stellen van de originelen! (En dat anderen zijn lichtend voorbeeld mogen volgen... ;-)
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
En dan hier, without further ado, de drie handschriftjes:

Handschrift Haarlem 1891 (1): PDF Haarlem-1 (klik met je rechtermuisknop op de link en selecteer 'koppeling opslaan als')

Handschrift Haarlem 1891 (2): PDF Haarlem-2

Handschrift Haarlem 1891 (3): PDF Haarlem-3
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Een 18e-eeuwse contredans-rage in België

Een contredans door Trivelin van hun cd Un ménétrier au milieu du carrefour:


Contredansen waren in Wallonië en Vlaanderen in de 18e eeuw mateloos populair. Vooral in Luik verscheen de ene publicatie na de andere. Nu valt dit repertoire net een beetje buiten de ongeschreven grenzen van de Lusthof (het is vaak eerder Waals dan Vlaams) en bovendien is het grotendeels niet digitaal voorhanden. Maar... enkele mensen hebben hun uiterste best gedaan om deze muziek weer beschikbaar te maken, een onderneming die de Vrolijke Plug uiteraard zeer kan waarderen. En, aangezien er veel moois tussen zit en verwijzing naar nog niet eens een handvol websites volstaat om geïnteresseerden in één klap wegwijs te maken, toch deze bijdrage.

Dansend paar (geen contredans overigens) uit Simon Guillaume (1769) Almanach dansant pour 1770.


De bronnen waarover we het hebben zijn afkomstig van:
- in Wallonië werkzame componisten, dansmeesters en speelmannen als
Andrez
Delhez
Dupont
Lambert
Delhaize
- in Vlaanderen publicerende of wonende personen als
D'Aubat St. Flour
Ferry
Trappeniers
Wandembrille
- en daarnaast diverse anonimi.

Met een bezoek aan de websites van Le Canard Folk en muziekgroep Trivelin krijg je in één keer een uitstekende indruk van de overgeleverde handschriften en gedrukte werken, en kom je ook te weten hoe je ze kunt bemachtigen.

Le Canard Folk geeft van de meeste bronnen een facsimile-voorbeeld, zoals dit Ballet Holandois uit ca. 1779

Bij Trivelin kun je van veel bronnen fotokopieën bestellen. In een aantal gevallen is het een mirakel dat de muziek voorhanden is: niet alleen is een aantal werken nog in particulier bezit, van verschillende bronnen resteert alleen een fotokopie, terwijl het origineel - soms nog niet zo lang geleden en in een institutionele verzameling - is zoekgeraakt! Conclusie: niets komt de levensduur zo ten goede als kopiëren en verspreiden...

Tot slot een link naar de tangosite - laat je door de naam niet misleiden - waar van een selectie uit deze bronnen de midi, mp3 en abc te vinden is.

ps. Behalve naar 18e-eeuwse contredansen wijzen Le Canard Folk en Trivelin de weg naar diverse andere, vooral Waalse bronnen. De Vrolijke Plug vertrouwt erop dat je ook alleen daar verder je weg wel vindt...
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
De belangrijkste titels (zie genoemde websites voor een aantal anonieme bronnen). De Vlaamse danwel Waalse afkomst van de verschillende bronnen is niet altijd duidelijk. Waar ze duidelijk Waals zijn wordt dit vermeld.

1753: Jean Joiris & Benoît Andrez, Recueil de contredances angloises (Wallonië).

1757 -1767: D'Aubat St. Flour, Cent contredanses en rond (Honderd uytgelesen contredansen), zie ook de bundel Gentse kontradansen (1987).

ca. 1758 -1773: anoniem, Les contredanses du journal musical Liégois "L'Écho" (Wallonië).

ca. 1765: Léopold Ferry, Le Bouquet tout fait ou quarante nouvelles contre-danses.

1771: Delhez, [handschrift Delhez] (Wallonië) (zie tangosite).

1772: Colard, [handschrift Colard] (Wallonië).

ca. 1775 -1779: Pierre Trappeniers, Recueil de Contredanses avec Premier Violon et la Basse Continue.

1778: Wandembrile (soms 'Wandenbrile'), [handschrift Wandembrile].

ca. 1790: Lambert, [handschrift Lambert] (Wallonië).

eind 18e eeuw: anoniem [Livre de figures des Contredanses], handschrift, 2 dln. (verz. G. Huybens).

eind 18e eeuw: Delhaise, 12 contredanses et une waltze pour 2 violons (Wallonië).
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Deelman: Melodieën-Gids (1893)

De Melodieën-gids voor bruiloften en andere gezellige bijeenkomsten (ca. 1893) van L.H. Deelman (1855-1940) bevat zo'n 400 melodieën, klaarblijkelijk door de auteur 'in het veld' verzameld - wat voor die tijd zeer bijzonder was - en door hem voor piano of vierstemmige zang bewerkt. Hier een voorbeeld uit het repertoire, een lied dat niet voldoet aan het net-burgerlijke cliché waar de negentiende-eeuwse liedcultuur een slechte naam aan heeft overgehouden, ‘Wat druipt uw degen zo van bloed, o Eduard mijn zoon’:

Wat druipt uw degen zo van bloed door M.P. Valk-Stel (Groningen, 1968)
Uit de Liederenbank.

Wat is uw degen rood in het bloed door G. Brouwer (Wedde, 1969)
Uit de Liederenbank.

Wat kleeft uw degen vol met bloed door G. Boltjes (Bellingwolde, 1962)
Uit de Liederenbank.

Aan het eind van de negentiende eeuw waren accordeons en trekharmonica's in de volksmuziek sterk in opkomst. Hier een schilderij uit ca. 1920, onduidelijk gesigneerd: 'Man spelend op een accordeon'.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~


Aanvulling oktober 2021: Onderstaande koppelingen naar individuele bestanden op Dropbox en Google Drive werken niet meer. De meeste bestanden kun je nu vinden in de volgende verzamelmap (in grote lijn chronologisch gesorteerd): Google Drive: Lusthof der Muziek.

- Pdf: Deelman (1893) Melodieën-gids (28 Mb; klik met je rechtermuisknop op de link en selecteer 'koppeling opslaan als'). Het origineel voor deze kopie werd beschikbaar gesteld door het Meertens Insituut.

- Inhoud van de Melodieën-gids bij de Liederenbank.

- Hoe druipt uw degen zo van bloed (Deelman nr. 103), opnamen bij de Liederenbank.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Dansmuziek van speelman Frederik Speets (1853-1923)

De Lambertschager speelman Frederik Speets (1853-1923) hield een handschrift bij met dansmuziek. Het origineel is al tijden zoek, maar gelukkig bezit het Meertens Instituut een fotokopie - en die mocht de Vrolijke Plug gebruiken.

Mazurka uit het handschrift van Speets (rond 1900)

Frederik Speets werd, aldus de brief die het handschrift vergezelt, 'geboren in Abbekerk in Café "Het bonte paard"'. Hij was huisschilder van beroep en was daarnaast ruim vijftig jaar lang organist in de kerken van Abbekerk en Lambertschaag (in de kop van Noord-Holland). Helaas vertelt de begeleidende brief niet welk instrument Speets op dansavonden speelde.

Het handschrift bevat vooral walsen, mazurka's, polka's en schotsen. De oorsprong van de verschillende melodieën is nog niet onderzocht; identificaties in reactie op deze publicatie zijn welkom!

Harmonicaspeler en vrouw met triangel in een danshuis aan de Zeedijk door I.L. Israëls (1892)


Samen met het handschrift van Andries Kiers en dat van Jan Klok (1864-1947, binnenkort online beschikbaar) geeft Speets' verzameling een beeld van de dansmuziek aan het eind van de negentiende eeuw, kort voordat de radio het laatste restje muzikaal isolement van afgelegen leefgemeenschappen definitief zou doorbreken.

Erik Henningsen (Denemarken): Jonge mensen die op een zomeravond naar een accordeonist luisteren (1897)
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Gegevens

Aanvulling oktober 2021: Onderstaande koppelingen naar individuele bestanden op Dropbox en Google Drive werken niet meer. De meeste bestanden kun je nu vinden in de volgende verzamelmap (in grote lijn chronologisch gesorteerd): Google Drive: Lusthof der Muziek.

- PDF van originele handschrift: hs. Speets (8,5 Mb; klik met je rechtermuisknop op de link en selecteer 'koppeling opslaan als'), met dank aan het Meertens Instituut voor het beschikbaar stellen van de fotokopie van dit manuscript.

- Gegevens in de Liederenbank.

NIEUW!
Hierbij een transcriptie van het handschrift van Frederik Speets in verschillende formats, met hartelijke dank aan Michel van der Meiren!
- Transcriptie in musicXML.
- Transcriptie in MS word.
- Transcriptie in PDF.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

De Gruijtters' beiaardboek (1746)

Nadat de blinde beiaardier en blokfluitspeler Jacob van Eyck rond 1630 had ontdekt hoe men door te fluiten de afzonderlijke boventonen van een klok kan laten klinken, maakte de bouw en het stemmen van carillons een grote ontwikkeling door. (Zuivere) carillonmuziek was vanaf die tijd in veel steden niet meer uit het openbare leven weg te denken.

Het beiaardboek uit 1746 van de Antwerpse stadsbeiaardier Ioannes de Gruytters (Johannes de Gruijtters) is één van de belangrijkste Vlaamse bronnen van beiaardmuziek - en populaire muziek - uit de 18e eeuw. De Gruytters maakte beiaardbewerkingen van bekende melodieën en populaire deuntjes van zijn tijd: zijn handschrift vormt een staalkaart van de muziek die in de 18de eeuw van de torens klonk.

Peter Bremer speelt uit het beiaardboek van De Gruytters


De melodieen kunnen natuurlijk ook op ieder ander instrument worden gespeeld; hier speelt Paul Oorts een minuet van De Gruytters op een hommel (ook wel vlier, Noordse balk, épinette):


(De hommel is een aloud volksinstrument uit de Lage Landen; de oudste bekende hommel uit Nederland draagt het jaartal 1608. In Vlaanderen verwierf het instrument na WO II nieuwe populariteit.)
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Aanvulling oktober 2021: Onderstaande koppelingen naar individuele bestanden op Dropbox en Google Drive werken niet meer. De meeste bestanden kun je nu vinden in de volgende verzamelmap (in grote lijn chronologisch gesorteerd): Google Drive: Lusthof der Muziek.

- Oorspronkelijke titel: ANDANTEN, | marchen, gavotten, Ariaen, giguen, | Corenten, Contre-dansen, Allegro, | preludies, menuetten, trion, &.&. | Voor. Den. Beÿaart. Ofte. | Klok-Spil. | By een vergaedert ende op gestelt. | Door my | Ioannes, de, gruÿtters, | beÿart ofte klok-spilder der | stadt ende Chatedraele | TOT. ANTWERPEN | 17 46

- Een digitale scan van het originele handschrift (Antwerpen, Bibliotheek van het Koninklijk Vlaams Muziekconservatorium, 17.761 (hs).

- Papieren heruitgaven hier en hier.

- De inhoud van het beiaardboek bij de Nederlandse Liederenbank.

- Beginregels ('incipits') van de melodieen bij het RISM (Répertoire Internationale des Sources Musicales).

- Een flink aantal getranscribeerde (en deels bewerkte) melodieen.

- Achtergronden op de blogspot Mémoire du folk en Nord Pas-de-Calais.

- Achtergronden over de muzikale ontdekkingen van Van Eyck en de ontwikkeling van de carillonbouw in Een muziekgeschiedenis der Nederlanden (red. L.P. Grijp, Amsterdam University Press, 2001.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~